Προλεγόμενα 1824 Των πολιτικών του Πλουτάρχου - Διάλογος περί των ελληνικών συμφερόντων, 143 - 146 Κοραής Αδαμάντιος ΦΥΞ. Καλὸν ἦτο νὰ τὴν ἐγνώριζες, διὰ νὰ μάθῃς κἂν, ὅτι καὶ οἱ λόγοι τοῦ Κικέρωνος, καὶ ὅλη τῶν Ῥωμαίων ἡ σοφία πηγάζουν ἀπὸ τὴν σοφίαν τῶν προγόνων μας. Ἡ ἀδιάκοπος μελέτη τοῦ Δημοσθένους τὸν ἐκατάστησε πρῶτον τῶν Ῥωμαϊκῶν ῥητόρων· ἡ καθημερινὴ ἀνάγνωσις τοῦ Πλάτωνος, τοῦ Ἀριστοτέλους καὶ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων φιλοσόφων, τὸν ἔδειξ’ ἕνα μόνον μεταξὺ τῶν Ῥωμαίων συγγραφέα Πολιτικῆς καὶ Ἠθικῆς ἀξιόλογον. Δὲν ἐνθυμᾶσαι, τί λέγει ὁ Ἀριστοτέλης περὶ τοῦ νόμου;
ΦΙΛ. Ἴσως τὸν παρωμοίασε κ’ ἐκεῖνος μὲ τὴν ψυχήν.
ΦΥΞ. Καὶ μ’ αὐτὸν ἀκόμη τῆς ψυχῆς τὸν δοτῆρα καὶ τοῦ νοῦ, τὸν θεόν. Ἄκουε τί λέγει· «Ὁ μὲν οὖν τὸν νόμον κελεύων ἄρχειν δοκεῖ κελεύειν ἄρχειν τὸν θεὸν καὶ τὸν νοῦν μόνους· ὁ δ’ ἄνθρωπον κελεύων, προστίθησι καὶ θηρίον· ἥ τε γὰρ ἐπιθυμία τοιοῦτον, καὶ ὁ θυμὸς ἄρχοντας διαστρέφει καὶ τοὺς ἀρίστους ἄνδρας· διόπερ ἄνευ ὀρέξεως νοῦς ὁ νόμος ἐστι.»
ΦΙΛ. Φιλοσοφικώτερον ἴσως τοῦτο παρὰ τοῦ Κικέρωνος.
ΦΥΞ. Διὰ τοῦτο μάλιστα, ὅτι ὀνομάζει θεὸν τὸν νόμον, θέλων μὲ τοῦτο νὰ μᾶς δείξῃ, πρῶτον, ὅτι ὁ νόμος, πρέπει νὰ ἦναι ὡς ὁ θεὸς, ἀπροσωπόληπτος, ἴσος δι’ ὅλους, καὶ πλουσίους καὶ πένητας, καὶ μικροὺς καὶ μεγάλους, καὶ ἄρχοντας καὶ ἀρχομένους, ἔπειτα, ὅτι διὰ τοῦτο μάλιστα ὅστις δὲν ὑποτάσσεται εἰς αὐτὸν, ὡς εἰς θεὸν, δὲν εἶναι πλέον πολίτης, ἀλλὰ γίνεται μεταξὺ τῶν πολιτῶν Σουλτάνος, ἀληθινὸν θηρίον, ἀληθινὸς ἀντίθεος, ἢ ἄθεος, ἐπειδὴ σφετερίζεται τὴν ἀρχὴν τοῦ θεοῦ, τοῦ νόμου, ὀρεγόμενος νὰ ἄρχῃ αὐτὸς, καὶ ὄχι ὁ νόμος. Τί σε βλέπω συλλογισμένον;
ΦΙΛ. Ὅτι, κατὰ σὲ, ἔγινε καὶ ἀθεΐα ἡ φιλαρχία.
ΦΥΞ. Ὄχι, φίλε, κατ’ ἐμὲ, ἀλλὰ κατὰ τὸν Ἀριστοτέλην, ἢ μᾶλλον κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον. Τί ἄλλο εἶναι ὁ νόμος, παρὰ κοινὴ γνώμη καὶ συνθήκη τοῦ ἔθνους, φωνὴ λαοῦ, καὶ ἀκολούθως φωνὴ θεοῦ; Ὑπόθες ἀπὸ τοὺς πολίτας κἀνένα, ὅστις ὀρέγεται ἀρχὰς, τιμὰς, τίτλους, τοὺς ὁποίους δὲν ἔδωκ’ εἰς αὐτὸν ἡ κοινὴ συνθήκη, ἡ φωνὴ τοῦ λαοῦ καὶ τοῦ θεοῦ, ὁ νόμος, οὐδὲ νὰ δώσῃ χωρὶς προσωποληψίαν ἠδύνατο· ὑπόθες, ὅτι ὄχι μόνον τὰς ὀρέγεται, ἀλλὰ καὶ τὰς ἁρπάζει καὶ τὰς ἐνεργεῖ μὲ δόλον ἢ μὲ βίαν, ἂν ἦναι βουλευτικὴ ἡ ἀρχὴ, βουλεύων ἐναντία τοῦ νόμου, ἂν ἦναι κυβερνητικὴ ἢ δικαστικὴ, κυβερνῶν ἢ δικάζων κατὰ τὴν ὄρεξίν του, καὶ ὄχι ὡς προστάσσει, «ὁ ἄνευ ὀρέξεως νοῦς» ὁ νόμος· ἂν ἦναι στρατηγικὴ, στρατηγῶν, ὄχι διὰ νὰ στερεώσῃ τὴν ἐλευθερίαν, καὶ ἰσονομίαν τῆς πατρίδος του, ἀλλὰ διὰ νὰ ἐναντιωθῇ καὶ εἰς αὐτὸν τὸν ἄρχοντα θεὸν, τὸν νόμον· ὑπόθες λέγω ὅλα ταῦτα, καὶ εἰπέ με, ἂν ἀληθῶς οἱ μὴ ὑποτασσόμενοι εἰς τὸν νόμον πιστεύωσι τὸν ὁποῖον πᾶσαν ὥραν ἔχουν εἰς τὸ στόμα θεόν· ἂν πρέπῃ εἰς τοιούτους ἀνθρώπους νὰ ὀνομάζωνται τὸ ἐνδοξότατον ὄνομα, Ἐλεύθεροι καὶ ἰσόνομοι πολῖται.
ΦΙΛ. Μὲ ἀναγκάζεις νὰ ὁμολογήσω, ὅτι δέν τους πρέπει.
ΦΥΞ. Τὸ πρέπον εἰς αὐτοὺς ὄνομα εἶναι τὄνομα τῶν ἀνδραπόδων· διότι κἀνεῖς δὲν βιάζει τὴν ἐλευθερίαν τῆς πατρίδος, ἂν δὲν βιάσῃ πρώτην τὴν ἰδίαν του ἐλευθερίαν. Γέμει ἡ ἱστορία ἀπὸ βίους τυράννων, ἀναγκασμένων νὰ κολακεύωσι τοὺς ἰδίους στρατιώτας, αὐτούς των τοὺς σωματοφύλακας, διὰ νὰ ἀποφύγωσι τῶν πολιτῶν τὴν ἐκδίκησιν. Ὅστις πάλιν σπουδάζει μὲ δόλον νὰ ὑπερυψωθῇ ὑπὲρ τοὺς συμπολίτας του, ἀρχίζει πρῶτον ἀπὸ τὴν θυσίαν τῆς ἰδίας του τιμῆς· πρῶτος αὐτὸς πρέπει νὰ ταπεινωθῇ διὰ νὰ ταπεινώσῃ τοὺς ἀδελφούς του καὶ νὰ τοὺς καταφέρῃ εἰς τάξιν ἀνδραπόδων. Ὁ ἐπισημότερος τοῦ ἐλευθέρου πολίτου χαρακτὴρ εἶναι νὰ ἔχῃ ψυχὴν ὀρθὴν, καθὼς ἔχει ὀρθὸν τὸ σῶμα· καὶ ὀρθὸς νὰ κρατῆται δὲν ἐμπορεῖ, ἂν δὲν ἐπιστηρίζεται εἰς τὴν ἀλήθειαν, ἥτις εἶναι ὁ νόμος. Εὐθὺς ἀποῦ τοῦ λείψῃ τὸ στήριγμα τοῦτο, κλίνει, κύπτει, πίπτει κατὰ γῆς καὶ καταπατεῖται, καταφρονούμενος ἀπὸ τοὺς χρηστοὺς πολίτας, ὡς ἄτιμον ἀνδράποδον, ἢ πολεμούμενος ἀπὸ τοὺς ὁμοίους του, ὡς τῆς πλεονεξίας των ἀντίζηλος.
ΦΙΛ. δὲν ἐνθυμοῦμαι ποῦ ἀνέγνωσα, ὅτι ὁ νόμος δὲν εἶναι ἄλλοπαρ’ αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν.
ΦΥΞ. Εἰς τὸν Πλάτωνα ἴσως. Αὐτὸς τὸ λέγει· «Ἡ ἀληθὴς δόξα τοῦ ὄντος ἐστὶν ἐξεύρεσις... . Ὁ νόμος οὖν τοῦ ὄντος ἐστὶν ἐξεύρεσις.» Ἀλλὰ καθαρώτερα παρὰ τὸν Πλάτωνα εἶπεν ἄλλος, ὅτι ἀπὸ μόνην τὴν ἀλήθειαν γεννᾶται καὶ σώζεται ἡ ἐλευθερία.
ΦΙΛ. Τίς;
ΦΥΞ. Αὐτὸς ὁ Χριστὸς πρὸς τοὺς ὁποίους ἐλέγαμεν ἀρχῄτερα καυχωμένους εἰς τὴν ἐλευθερίαν Ἰουδαίους· «Ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς.»
ΦΙΛ. Ἐνθυμοῦμαι τώρα καὶ τὸ ῥητὸν ὁλόκληρον· «Ἐὰν ὑμεῖς μείνητε ἐν τῷ λόγῳ τῷ ἐμῷ, ἀληθῶς μαθηταί μου ἐστέ· καὶ γνώσεσθε τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς.»
ΦΥΞ. Τίς εἶναι τοῦ Χριστοῦ ὁ λόγος, εἰς τὸν ὁποῖον μᾶς παραγγέλλει νὰ μένωμεν, ἂν θέλωμεν νὰ ἤμεθα ἐλεύθεροι; Αὐτὸς ὁ περὶ τῆς πρὸς ἀλλήλους ἰσονόμου καὶ ἀδελφικῆς ἀγάπης νόμος. Ὅστις δὲν μένει εἰς τὴν ἀλήθειαν ταύτην, ἀλλὰ σπουδάζει νὰ χωρίζεται ἀπὸ τοὺς ἀδελφούς του μὲ τίτλους ψευδεῖς, τοὺς ὁποίους δὲν συγχωρεῖ ὁλότελα ἡ ἀλήθεια τοῦ νόμου, ἢ μὲ ἀρχὰς καὶ ἐξουσίας ἄλλας παρὰ τὰς συγχωρημένας ἀπὸ τὸν νόμον, ἢ ἀλλοῦ ἢ ἄλλοτε ἐνεργουμένας πλὴν εἰς καιρὸν καὶ τόπον, ὅπου ὁ νόμος συγχωρεῖ, εἶναι καὶ ψευδοπολίτης καὶ ψευδοχριστιανὸς, ἄξιος νὰ ἀφορίζεται καὶ ἀπὸ τὴν πολιτικὴν καὶ ἀπὸ τὴν χριστιανικὴν ἐκκλησίαν, ὡς ἀπόσχισμα τῆς πόλεως, ὡς ἀπόστημα ἐμπυωμένον, ἢ γαγγραινωμένον μέλος τοῦ χριστιανισμοῦ καὶ πολιτικοῦ σώματος.... Τί ἀναστενάζεις;
ΦΙΛ. Αἴ! φίλε, δίκαια εἶναι ὅσα λέγεις· ἀλλὰ μαραίνουν τὴν φιλοτιμίαν, καὶ καταψυχραίνουν τὴν προθυμίαν νὰ ὑπηρετήσῃ τὶς τὴν πατρίδα του. Κατὰ τὰς ἰδέας σου...
ΦΥΞ. Κατὰ τὰς ἰδέας τῶν φιλοσόφων παλαιῶν καὶ νέων, κατὰ τὰς ἰδέας αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ, τοῦ ἐπωνομασμένου Σοφία, Δικαιοσύνη καὶ Ἀλήθεια, καὶ ὄχι κατὰ τὰς ἰδέας μου.
ΦΙΛ. Κατὰ τὰς ἰδέας λοιπὸν ταύτας, πιθανὸν ὅτι οὐδὲ διπλωματίαν συγχωρεῖς εἰς τὸ πολιτικόν μας σύστημα κἀμμίαν.
ΦΥΞ. Ποίαν χρείαν ἔχει διπλωματίας ἡ πολιτεία, ὅταν στηρίζεται εἰς αὐτὴν τὴν δικαιοσύνην καὶ τὴν ἀλήθειαν; Ἁπλοῖ καὶ φανεροὶ εἶναι καὶ οἱ λόγοι καὶ αἱ πράξεις τῆς ἀληθείας, οὐδ’ ἔχουν χρείαν ἑρμηνείας, διότι προέρχονται ἀπὸ δικαίαν καὶ ὑγιαίνουσαν ψυχήν. Ἡ αἰσχρὰ τῆς ἀδικίας ἀῤῥωστία καὶ ὑγιαίνουσαν ψυχήν. Ἡ αἰσχρὰ τῆς ἀδικίας ἀῤῥωστία χρειάζεται ὡς ἰατρικὰ τὰς περιπλοκὰς καὶ σοφιστείας τῆς διπλωματίας.